Economisch nieuws

Abonneren op feed Economisch nieuws
NOS Economie
Bijgewerkt: 53 min 49 sec geleden

Doorstart voor kledingketen CoolCat, nog veel onduidelijk

3 uur 8 min geleden

Winkelketen CoolCat maakt een doorstart. De curatoren van het failliete bedrijf hebben dat bevestigd. Of alle 80 winkels van CoolCat open blijven is nog onduidelijk. De komende weken zal duidelijk worden hoeveel medewerkers voor het bedrijf kunnen blijven werken.

Curator David Bos noemt de doorstart "geen eenvoudige zaak". Er waren meerdere partijen die interesse hadden maar Retail Beheer B.V., de eigenaar van America Today, gaat de doorstart leiden.

Opmerkelijk is dat zowel het failliete CoolCat als het bedrijf dat CoolCat over gaat nemen in handen is van de familie Kahn. De drie kinderen van Kahn zijn namelijk voor een gedeelte eigenaar van Retail Beheer B.V. Kahn was al voor het faillissement van plan om het bedrijf binnen twee jaar over te dragen aan zijn kinderen.

CoolCat werd veertig jaar geleden opgericht door Roland Kahn, die ook eigenaar is van MS Mode en oprichter van America Today. Bij het bedrijf werken bijna 1500 mensen. CoolCat heeft buiten de winkels in Nederland ook vestigingen in België, Frankrijk en Luxemburg.

'Maak einde aan uitzonderingspositie luchtvaart'

3 uur 35 min geleden

De luchtvaart in Nederland moet net zo streng worden afgerekend op effecten voor de leefomgeving en het milieu als andere bedrijfstakken. Dat schrijft de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) in een advies aan het kabinet.

Nu hebben Schiphol en de luchtvaartsector nog een uitzonderingspositie binnen het rijksbeleid. De enige echte beperking die wordt opgelegd is een maximum aan het aantal vliegbewegingen. Volgens het kabinet is Schiphol van cruciaal belang voor de Nederlandse economie.

Maar de Rli roept het kabinet nu op die uitzonderingspositie te heroverwegen. "De oplopende spanning tussen de groei van de luchtvaart aan de ene kant en de belangen van het klimaat en de leefomgeving aan de andere kant maken dat noodzakelijk."

Volgens de Raad moeten er heldere grenzen komen voor geluid, hinder, ultrafijnstof en veiligheid. En die grenzen moeten regelmatig worden aangescherpt, zodat vliegmaatschappijen worden geprikkeld om de belasting van het milieu en de omgeving verder omlaag te brengen. Schiphol zou dat nog kunnen stimuleren door 'schone' vliegtuigen minder te laten betalen voor landingsrechten.

Duurdere tickets

Tickets mogen wel duurder worden, vindt de Rli, want door het enorme aanbod aan goedkope vliegtickets worden reizigers nauwelijks aangezet om te kiezen voor alternatief vervoer, zoals de trein. Ook moet er kritischer gekeken worden naar welke bestemmingen nu echt belangrijk zijn voor de Nederlandse economie.

In het advies wordt gepleit voor nieuwe normen, die beter recht doen aan de hinder die omwonenden van luchthavens ondervinden. Pas als de luchtvaartsector aan die nieuwe normen voldoet, zijn er meer vliegbewegingen mogelijk, vindt de Raad.

Ook het aantal nachtvluchten zou beperkt moeten worden, want die schaden de gezondheid van omwonenden. En de luchtvaartsector moet gaan werken aan terugdringing van de CO2-uitstoot.Nederland heeft daarvoor geen doelen opgesteld, terwijl de luchtvaart wel meetelt bij het halen van de klimaatdoelen van Parijs.

Samsung onderzoekt defecten opvouwbare telefoon van 2000 dollar

5 uur 33 min geleden

Twee dagen nadat techjournalist Dieter Bohn zijn recensie-exemplaar van de Samsung Galaxy Fold had ontvangen, zat er een defect in het scherm van de nieuwe telefoon. En hij is niet de enige die problemen heeft. Samsung gaat de toestellen onderzoeken.

Wat er precies mis is bij het toestel van Bohn, is onduidelijk. Hij schrijft dat er een uitsteeksel zit in het scherm, dat er uiteindelijk voor zorgde dat er iets kapot ging het in OLED-scherm, waardoor er lijnen in ontstonden.

Telefoon van de toekomst

Het is een pikante zaak. De Fold is Samsungs eerste opvouwbare toestel en daarmee een belangrijk onderdeel van de toekomststrategie van het Zuid-Koreaanse bedrijf. Het apparaat werd in februari gepresenteerd aan de pers en vervolgens op telecombeurs MWC getoond.

Normaal gesproken kunnen journalisten het apparaat dan ook direct al even vasthouden, waarna ze een eigen recensie-exemplaar krijgen. Dat gebeurde nu niet. Pas deze week kregen ze hun eigen Fold. Op maandag publiceerde Bohn zijn 'hands-on' artikel en gisteravond - twee dagen later - ontdekte hij een defect in het scherm.

Meerdere problemen

Een collega-journalist van CNBC, Steve Kovach, signaleerde een ander defect, óók aan het scherm. En een journalist van Bloomberg had een laagje van het scherm afgehaald - dat eruit zag als een screenprotector - maar die had niet verwijderd mogen worden. Een bekende YouTuber die gadgets recenseert had dit ook gedaan.

Over dit laatste zegt Samsung dat het laagje inderdaad onderdeel is van de telefoon, bedoeld om het scherm te beschermen tegen krassen. "Dit verwijderen kan leiden tot schade. We zullen ervoor zorgen dat dit voor consumenten duidelijk is."

Het apparaat is vanaf volgende week vrijdag te bestellen en een week later ook in de winkel te koop. Een woordvoerder van Samsung Nederland zegt dat de toestellen die aan techjournalisten zijn gegeven twee maanden oud zijn. "De apparaten die straks te koop zijn, zijn nieuwer."

Debacle Note 7

Hoe groot het probleem is, is op dit moment onduidelijk. Wat wel vaststaat is dat deze zaak nauwlettend zal worden gevolgd. Het debacle met de batterij van de Galaxy Note 7 - in het najaar van 2016 - ligt nog vers in het geheugen. Door productiefouten en tijdsdruk kon die batterij in brand vliegen. Uiteindelijk besloot Samsung het toestel uit de handel te halen.

Haven Rotterdam profiteert van onrust rond Brexit

6 uur 18 min geleden

Tot op het laatste moment was het onduidelijk of het Verenigd Koninkrijk op 29 maart uit de Europese Unie zou stappen en onder welke voorwaarden. Dat betekende goede zaken voor het Havenbedrijf Rotterdam. Mede daardoor kon het bedrijf een recordoverslag optekenen afgelopen kwartaal.

Exacte cijfers over de handel tussen de Rotterdamse haven en het VK noemt het Havenbedrijf niet apart. Wel zijn er de cijfers van het zogenoemde roll-on-roll-offverkeer. Dat is vracht die een schip zo op- en afgereden kan worden. Het leeuwendeel daarvan gaat om verkeer tussen Rotterdam en het VK.

Deze rollende vrachtstroom groeide afgelopen kwartaal met 10,7 procent ten opzichte van hetzelfde kwartaal vorig jaar. Vooral in maart was er een piek. Bedrijven aan beide kanten van de zee namen het zekere voor het onzekere en sloegen voorraden in om zich voor te bereiden op het vertrek van het VK. Ook het havenbedrijf in Rotterdam profiteerde daarvan.

Record

Ook op andere vlakken was er meer handel voor de haven, als gevolg van de bloeiende wereldhandel. Zo kwam er meer internationale lading uit Azië binnen die met kleinere schepen binnen Europa werd verspreid.

En, opvallend: de overslag van kolen nam flink toe, met bijna 16 procent. Dat had te maken met de lage prijzen voor kolen, waardoor het voor bedrijven een goed moment was om de voorraad aan te vullen en meer in te kopen.

Al met al groeide de overslag afgelopen kwartaal met 5,1 procent. "Het jaar is uitstekend begonnen", zegt Allard Castelein, directeur van het havenbedrijf. Wat volumes betreft was het een record.

Minder schroot en stookolie

Overigens waren er ook handelsstromen die minder liepen. Doordat de staalproductie in Duitsland terugviel, werd er ook flink minder ijzererts en schroot vervoerd. En tussen Rusland en Azië werd minder stookolie verhandeld, waardoor de overslag van minerale producten in Rotterdam inzakte.

Het is niet duidelijk of de goede zaken van de eerste maanden het hele jaar aanhouden, zegt een woordvoerder. Het effect van de voorbereidingen op een vertrek van het VK uit de EU zal verdwijnt op den duur.

Premies weer hoger: 'Verzekering jongeren soms duurder dan tweedehands auto'

7 uur 40 min geleden

De premies voor WA-verzekeringen voor auto's zijn opnieuw gestegen en opnieuw gaan vooral jongeren meer betalen, meldt vergelijkingssite Independer. Vorig jaar waren de autoverzekeringen al duurder dan ooit, dit jaar komen daar voor jongeren nog enkele honderden euro's bij.

De gemiddelde jaarpremie voor een WA-autoverzekering voor Nederlanders van tussen de 18 en 24 jaar is nu 1358 euro, in 2016 was dat nog 828 euro. Jongeren tot 24 jaar betalen nu gemiddeld bijna twee keer zoveel als oudere generaties, stelt de vergelijkingssite.

Directeur Coen de Ruiter van Independer zegt dat de hoge premies leiden tot bizarre situaties. "Stel je bent 19 jaar, je houdt van een pittige auto en je koopt een wat oudere Volkswagen GTI voor zo'n 1800 euro. Dan kost de verzekering voor de auto je jaarlijks al gauw zo'n 2300 euro. De verzekering is dan dus duurder dan de auto zelf."

Daarbij hebben jongeren ook minder keuze in verzekeraars. Automobilisten van boven de 25 jaar kunnen vaak kiezen uit zo'n twintig verzekeringen, bij mensen tussen de 18 en 24 zijn dat er meestal vijftien. Dat komt doordat bij jongeren het risico op schade groter is, zegt De Ruiter. "Sommige verzekeraars vragen daarom een hogere premie, anderen bieden jongeren helemaal geen verzekering meer aan."

Het Verbond van Verzekeraars ziet dat jongeren vaker schade rijden dan ouderen. Ook uit cijfers van het CBS blijkt automobilisten tussen de 18 en 25 meer risico lopen. In die leeftijdsgroep komen meer mensen om bij auto-ongelukken dan in andere categorieën.

Prijsstijging vlakt wel af

De premiestijgingen wisselen flink per leeftijdscategorie. Daardoor kan het zijn dat de premies gemiddeld wel minder hard zijn gestegen, met 5 procent dit jaar tegenover 13 procent vorig jaar. De gemiddelde jaarpremie ging omhoog van 698 naar 735 euro.

Independer verwacht dat de autoverzekeringen dit jaar nog duurder worden. Uit cijfers van de Nederlandse Bank (DNB) uit december 2018 blijkt dat WA-verzekeringen verliesgevend zijn, terwijl de DNB eist dat verzekeraars hun autoverzekeringen rendabel maken.

Volgens het Verbond van Verzekeraars hebben veel verzekeraars hun WA-verzekeringen jarenlang voor een scherpe prijs aangeboden en wordt dat nu gecorrigeerd.

Pensioenfondsen houden hart vast voor lager pensioen

17 uur 18 min geleden

Pensioenfondsen hebben weliswaar goede beleggingsmaanden achter de rug, met stevige rendementen, maar het zit nog lang niet goed met de pensioenen. De almaar lagere rente soupeerde het grootste deel van de hogere aandelenkoersen op. Een verlaging van het pensioen in 2020 of 2021 blijft voor veel grote pensioenfondsen een acuut gevaar, zo blijkt uit de kwartaalcijfers van pensioenfondsen.

Pensioenfondsen zagen door de hogere beleggingsrendementen het beschikbare pensioenvermogen flink stijgen. Maar door de lage rente gaan de toekomstige pensioenverplichtingen net zo hard omhoog of soms harder, waardoor ze hoger zijn dan het vermogen. Onderwijs- en ambtenarenpensioenfonds ABP zag het vermogen groeien met 32 miljard euro en de pensioenverplichtingen met 25 miljard.

Feitelijk is er voldoende geld voor de pensioenen voorhanden, maar de verplichtingen drukken de dekkingsgraad. Die moet minstens 104 procent bedragen om korten te voorkomen. Dat betekent dat er voor elke euro pensioen 1,04 euro in kas is.

Verlaging dreigt

Bij het ABP en Zorg en Welzijn lag de dekkingsgraad eind maart op respectievelijk 99,0 en 99,2 procent, Bij PMT was het precies 100 procent. Om de pensioenen te indexeren of te verhogen is dus een veel hogere dekkingsgraad nodig.

De extreem lage rente nekt de pensioenfondsen. "De rente heeft het laagste punt bereikt sinds de oprichting van Zorg en Welzijn", verzucht directeur Peter Borgdorff. "De dreiging van het moeten verlagen van de pensioenen is nog nooit zo groot geweest. Een pensioenakkoord is nu dringender dan ooit."

De verwachting is bovendien dat de rente nog heel lang erg laag blijft. Volgens ABP-voorzitter Corien Wortmann is er een reële kans op pensioenverlaging in 2021. Bij pensioenfonds PMT dringt het veel meer, daar valt de beslissing over het wel of niet korten op 31 december dit jaar. Bij ABP en Zorg en Welzijn is dat eind 2020.

Voelt onrechtvaardig

PMT vindt het verlagen van de pensioenen onwenselijk en onnodig. "Het druist in tegen het rechtvaardigheidsgevoel. Werknemers en werkgevers hebben weinig tot geen begrip voor verlagingen bij de goede rendementen en stijgende vermogens", zegt voorzitter Benne van Popta.

Bij het grootste pensioenfonds ABP zitten 2,9 miljoen deelnemers, bij Zorg en Welzijn 2,8 (oud-)werknemers. PMT is het grootste marktpensioenfonds met meer dan een miljoen deelnemers.

Hoe zit het het met jouw pensioenfonds en dus jouw pensioen? Check het hier:

Outletwarenhuis Saks Off 5th weg uit Nederland

wo, 17/04/2019 - 17:51

De winkels van outletwarenhuis Saks Off 5th in Amsterdam en Rotterdam gaan dicht. Op de website kondigt de keten de opheffingsuitverkoop aan. Op sociale mediakanalen zeggen ze "verdrietig te zijn" om het vertrek uit Nederland, eind juni. In de winkels worden dure merken voor outletprijzen verkocht. Begin april liet het bedrijf al weten de zes vestigingen in Duitsland te sluiten.

Paul Bremmer van Kroonenbrug Groep, de eigenaar van de Kalverpassage in Amsterdam waar Saks Off 5th een filiaal heeft, zegt "compleet verrast te zijn". Hij hoorde het nieuws ook via de media.

Het moederbedrijf van Saks Off 5th is de warenhuisketen Galeria Karstad Kaufhof. Hudson's Bay Nederland is ook onderdeel van dit Duitse concern. Vorige week schreef een Duits zakenblad dat het slecht gaat met Hudson's Bay Nederland. WirtschaftsWoche zag interne documenten van moederbedrijf Galeria Karstadt Kaufhof in, waarin staat dat "een sluiting of faillissement later dit jaar economisch de zinvolste oplossing is."

Hudson's Bay Nederland wil niet reageren op de berichtgeving en verwijst naar Galeria Karstadt Kaufhof in Duitsland. Daar was niemand beschikbaar voor commentaar. De twee warenhuizen van Saks Off 5th zijn sinds 2017 in Nederland gevestigd.

'Medicinale wiet kan kwekers in het Westland miljarden opleveren'

wo, 17/04/2019 - 16:34

Kwekerijen in het Westland zeggen miljarden mis te lopen omdat ze geen medicinale wiet mogen verbouwen. Daarom vragen ze premier Rutte om de regels te veranderen. Want als ze toestemming krijgen, zou de opbrengst van de Westlandkwekers kunnen vervijfvoudigen tot bijna 40 miljard euro per jaar, zeggen de kwekers.

Wouter Kuiper is directeur van een groot glastuinbouwbedrijf. "We hebben nu overproductie", zegt hij. "En we kampen met concurrentie van groente en fruit uit andere Europese landen en Afrika. Het is hoog tijd dat we weer een product hebben waar de Nederlandse kweker wat aan kan verdienen."

Kweker Marco Smit voegt daaraan toe: "Wij hebben hier vele mogelijkheden en alle kennis in huis om het tot een goed product te maken. De enige uitdaging is de regelgeving."

Niet toegestaan

Zo lang het in Nederland niet is toegestaan om op grote schaal medicinale wiet te verbouwen, brengen de kwekers en hun toeleveranciers hun kennis en vaardigheden naar het buitenland. Naar Canada bijvoorbeeld, waar recreatief gebruik is gelegaliseerd en de wietindustrie enorm groeit.

Peter Dekker Installaties maakt 30 à 40 procent van z'n omzet in Canada. Het bedrijf levert onder meer schermen om het licht in de kassen reguleren, van cruciaal belang voor een goede opbrengst. "Het is moeilijk om daar te werken. Je moet cursussen doen, vergunningen hebben," zegt mede-eigenaar Jan Vellekoop. Maar de Nederlandse expertise is er hard nodig. "We kunnen het, en het is zo jammer dat het niet in Nederland kan."

Buren

"Onze buren gaan er nu vandoor met onze kennis. Waarom benutten we die niet zelf?", verzucht Marco Smit. De kwekers hopen vandaag van premier Rutte groen licht te krijgen voor het kweken van medicinale wiet.

Nu is legale cannabisproductie in Nederland beperkt tot het 'staatswietbedrijf' Bedrocan, dat werkt in opdracht van de overheidsinstantie Bureau Medicinale Cannabis.

Samsung ontkent betrokkenheid spionagezaak ASML: 'zeer teleurgesteld'

wo, 17/04/2019 - 15:43

Samsung spreekt tegen dat het betrokken was bij de diefstal van bedrijfsgeheimen bij ASML. Dat zegt het Zuid-Koreaanse concern in een verklaring. Daarmee weerspreekt het de suggestie die ASML-topman Peter Wennink gisteren deed in gesprek met de NOS, en waarin hij China opnieuw vrijpleitte.

Samsung zegt "zeer teleurgesteld" te zijn over berichten in de media waarin wordt "verondersteld of zelfs gesuggereerd dat Samsung betrokken is bij enige kwaadwilligheid tegen ASML, wat niet waar is". Ook benadrukt het Zuid-Koreaanse bedrijf dat "het beschermen en respecteren van intellectuele eigendomsrechten van anderen een topprioriteit" is.

Software stelen

Samsung zou volgens de Nederlandse chipmaker de spionnen hebben 'geënthousiasmeerd' om de software te stelen en Xtal op te richten. Dat bedrijf werd een concurrent voor ASML. Met de software kunnen chipmachines optimaal produceren. Samsung werd in 2016 voor 30 procent aandeelhouder van Xtal en nam vervolgens deze software niet meer af bij ASML.

Het Zuid-Koreaanse bedrijf zegt in de verklaring dat het geen details over de overeenkomst met Xtal kan geven, maar benadrukt wel dat er "voorzorgsmaatregelen" zijn getroffen om zich te houden aan alle wet- en regelgeving.

"Hieronder valt onder andere een clausule die specifiek het illegale gebruik van IP's (intellectueel eigendom, red.) van derden verbiedt. Alle producten die het resultaat zijn van onze samenwerking met Xtal interfereren niet met de IP's van ASML", zo zegt het bedrijf.

Indirecte banden

Vorige week maakte Het Financieele Dagblad voor het eerst melding van de diefstal, waarbij de krant stelde dat de werknemers die de bedrijfsgeheimen hebben gestolen "indirecte banden" hebben met het Chinese ministerie van Wetenschap en Technologie. ASML ontkende nog dezelfde dag met klem dat China erachter zat.

"We hebben geen aanwijzingen gevonden van enige connectie met de Chinese overheid", zei topman Wennink gisteren tegen de NOS. "Waar we wel bewijzen voor hebben gevonden, is dat de producten gestolen zijn, door inderdaad mensen met een Amerikaanse en Chinese nationaliteit, met een Chinese achtergrond, en dat die producten gebruikt zijn voor het leveren van diensten aan onze grootste Koreaanse klant."

Nieuwe Xbox zonder disklade, 'maar fysieke games verdwijnen nog lang niet'

wo, 17/04/2019 - 14:58

In de game-industrie is al jaren hetzelfde aan de gang als in de film- en muziekwereld: minder fysieke verkoop en meer digitaal. Google, Microsoft en Apple zijn zelfs bezig met het opzetten van streamingdiensten voor games. Gisteren werd bekend dat in de nieuwe Xbox One geen fysieke schijfjes meer passen. Betekent dat het einde van de fysieke game? Nee, zeggen experts. Voorlopig nog niet.

"Deze nieuwe Xbox past simpelweg bij een ander publiek", zegt Alessandra van Otterlo, eigenaar van vakblad Control voor gameontwikkelaars. "Vroeger was het: one size fits all. Je had één Playstation en één Xbox. Nu heb je duurdere en goedkopere varianten." In die laatste categorie past deze nieuwe Xbox. Omdat de blu-ray-speler ontbreekt is hij 50 dollar goedkoper dan de reguliere Xbox One van 300 dollar.

Toch ziet Van Otterlo dat de verkoop van fysieke games wel degelijk terugloopt. "Het is geen wonder dat steeds meer winkels verdwijnen. Er is een trend gaande van fysiek naar digitaal, maar dat is niet nieuw. Overigens betekent die trend niet dat fysieke games binnenkort verdwijnen."

Tweedehands

Veel gamers houden namelijk vast aan hun fysieke spel. Uit onderzoek in de VS vorig jaar bleek zelfs dat twee derde van de Amerikaanse consolegamers nog liever fysieke spelletjes koopt. Dat komt door de levendige tweedehandsmarkt. De meeste spellen blijven niet eeuwig leuk. Veel mensen kopen daarom een spel, maar willen er wel weer vanaf als ze het uitgespeeld hebben. Bij een digitaal spel kan dat niet.

"Momenteel zien wij de verkoop van digitale games, en de introductie van de nieuwe Xbox One, ook niet als bedreiging", zegt Tom Henderikx van Game Mania. "De gamingmarkt is nog nooit zo groot geweest als nu. Die groeit enorm. We spelen in op de digitalisering door ook Playstation- en Xboxtegoeden te verkopen voor in de online winkels. Voor ons is dat aanvullend. De digitale markt werkt daardoor al met al niet kannibaliserend op het fysieke product."

Disklade

Dat bevestigt Michael Vultoo van gamewinkel Nedgame ook. "Ik denk ook niet dat die nieuwe all digital Xbox One betekent dat Sony en Microsoft bij hun volgende consoles geen disklades inbouwen. Ik las vandaag bijvoorbeeld nog dat op de Playstation 5 - die nog in ontwikkeling is - ook spellen gespeeld kunnen worden van de Playstation 4", zegt hij. "Er moet dus wel een plek inzitten om die schijfjes in te doen. Zo'n nieuwe spelcomputer gaat zes tot zeven jaar mee. Dus voorlopig blijft de markt voor fysieke games gewoon bestaan."

Vrouwelijke ondernemers over seksisme: 'Ik heb medelijden met je man'

wo, 17/04/2019 - 13:15

Een investeerder die tegen een vrouwelijke ondernemer zegt: "We moeten natuurlijk wel gebruik blijven maken van jouw mooie gezichtje." Ook gehoord: "Jij bent de zwakke schakel in je bedrijf. Je moet sterke mannen aannemen, want jij moet lekker kinderen gaan krijgen."

Het zijn voorbeelden van een inventarisatie van ondernemer Eline Leijten, onder vrouwen in haar eigen netwerk. Ze wil ermee aandacht vragen voor de vormen van seksisme waar vrouwelijke ondernemers mee te maken hebben, wanneer zij proberen investeerders te vinden voor hun bedrijf. Het Financieele Dagblad schrijft er vandaag over.

Leijten vroeg zo'n dertig vrouwelijke oprichters van startups hun ervaringen te delen in een Google-document. De vrouwen werd gevraagd om te vertellen wanneer ze in een gesprek met een potentiële investeerder hadden ervaren dat ze anders werden behandeld dan wanneer ze een man waren geweest.

Van respectloos tot metoo

De reacties die ze kreeg variëren van smakeloos ("Wil je mijn chocolaatje? (...) Ik dacht dat alle vrouwen van chocolade hielden"), een gebrek aan respect ("Heb jij dit bedrijf écht zelf gebouwd?"), tot metoo-achtige ervaringen ("Aait herhaaldelijk over mijn been in gesprek over mijn bedrijf. We zitten aan een bar, het lijkt op die manier een date. Ik vind het niet fijn").

Ook staan in het document voorbeelden van vrouwen die zich moeten verdedigen dat ze hun werk combineren met een druk gezinsleven. Een van de vrouwen vertelt over een gesprek met een investeerder, waarin ze aangeeft dat ze een pittige periode achter de rug heeft. Haar compagnon vertrok terwijl ze zwanger was: "Wow en dan ook nog al die hormonen, en zo emotioneel", zegt de investeerder. "Ik heb medelijden met je man."

Veranderen investeringsmarkt

Vorig jaar berichtte het FD dat investeringsfondsen vooral geld steken in jonge bedrijven die geleid worden door mannen. Dat vormde voor Leijten de aanleiding voor deze rondgang binnen haar netwerk.

Leijten wil met haar initiatief vooral verhalen aan de oppervlakte brengen van vrouwen "die die ervaringen normaal niet geneigd zijn te delen, ook omdat ze zo gevoelig liggen".

In het document staan bijna 30 afzonderlijke ervaringen. Niet bekend is hoeveel vrouwen ze hebben ingediend, omdat ze dat deden op basis van anonimiteit. Leijten hoopt dat hun verhalen bijdragen aan "een discussie die de investeringsmarkt moet veranderen. En dat het leidt tot een evenwichtiger speelveld tussen man en vrouw."

Faillissement voor Roto Smeets, drukker van Donald Duck, Libelle en VI

wo, 17/04/2019 - 11:15

Het moederbedrijf van Roto Smeets heeft faillissement aangevraagd voor de drukkerij. Bij Roto Smeets werken zo'n 800 mensen, verdeeld over drie drukkerijen in Deventer, Doetinchem en Weert. Onder meer de Donald Duck, Libelle en Voetbal International worden gedrukt door het bedrijf.

Sanoma, de uitgever van Donald Duck en Libelle, zegt dat die bladen gewoon nog gedrukt worden. "Het heeft op dit moment geen gevolgen voor de verschijning van onze titels, lezers hoeven zich geen zorgen te maken. Onze bladen worden nog steeds bij Roto Smeets gedrukt en dat blijft voorlopig zo."

Drukkerijmarkt krimpt

Roto Smeets-topman Joost de Haas zegt dat het faillissement het resultaat is van "zeer uitdagende marktomstandigheden" op de markt voor drukwerk. "De markt is in 2018 verder verslechterd. Papierprijzen stegen met 15 tot 20 procent, terwijl onze volumes twee keer zo hard als normaal daalden. Een geplande reorganisatie in de tweede helft van 2018 bleek niet voldoende."

De Haas hoopt op een doorstart. "Met de curator zullen we ons best doen om opnieuw op te starten en daarbij zoveel mogelijk banen te behouden. Ook willen we doorgaan met de productie voor onze klanten."

Opmars chocoladewinkels 'heeft alles te maken met imago'

wo, 17/04/2019 - 08:15

Nederlanders eten steeds minder snoep, maar kopen in plaats daarvan meer chocoladerepen. Dat blijkt uit onderzoek van ABN Amro. Die opvallende trend is ook terug te zien in het straatbeeld.

Het aantal snoepwinkels is sinds 2005 met een kwart gedaald, maar zaken die gespecialiseerd zijn in chocola nemen juist in aantal toe. Hun vloeroppervlakte in winkelgebieden is sinds 2005 verdubbeld.

"Dat heeft alles te maken met het imago van chocola", zegt Nadia Menkveld, econoom Food en Agrarisch van de bank. "Suiker heeft een slecht imago. Zo heeft de wereldgezondheidsorganisatie WHO een suikertaks bepleit. Cacao heeft een veel gezonder imago."

Superfood

Cacao wordt volgens Menkveld door fabrikanten, maar ook door tijdschriften neergezet als 'superfood'. Fabrikanten spelen daar extra op in, door te experimenteren met gezonde ingrediënten zoals avocado of Matchathee. Menkveld: "Of met repen met minder suiker, extra veel cacao of een veganlabel."

Ook het exclusieve imago van specialistische chocoladezaken speelt mee. Het voelt voor veel mensen anders om daar chocolade te kopen dan in de supermarkt. "Je gaat naar een luxe bonbonzaak voor een cadeautje of om jezelf te verwennen."

Netflix: genoeg ruimte voor Disney en Apple op streamingmarkt

wo, 17/04/2019 - 07:52

Bijna 150 miljoen mensen wereldwijd hebben een betaald abonnement bij Netflix. Het afgelopen kwartaal kwamen er bijna 10 miljoen klanten bij.

Netflix zegt dat deze groei de grootste is in de geschiedenis van het bedrijf. De omzet kwam uit op 4,5 miljard dollar, tegen een winst van 344 miljoen.

Drukker op de markt

De markt waar Netflix in opereert wordt steeds drukker. De afgelopen tijd hebben twee grote andere partijen ook ambities in de streamingmarkt kenbaar gemaakt: Apple en Disney.

Volgens het Californische videoplatform is er weinig aan de hand: "We verwachten niet dat deze nieuwe partijen een effect zullen hebben op onze groei [... ]. We geloven dat er veel behoefte is aan het kijken van goede tv-series en films en Netflix bedient slechts een klein deel van deze doelgroep." Ook benadrukt het bedrijf dat ze verschillende dingen aanbieden.

Concurreren om ogen kijker

Ook al bieden de partijen misschien uiteenlopende diensten aan en ziet Netflix dus voldoende ruimte de markt, het is wel de vraag hoeveel gebruikers bereid zijn te betalen voor de videodiensten. Daarnaast concurreren de partijen om de ogen van de kijker; iemand kan tenslotte maar één programma tegelijk zien.

De echte effecten van de nieuwe concurrenten zullen pas vanaf het vierde kwartaal dit jaar of eerste kwartaal van volgend jaar te zien zijn. Apple komt naar verwachting in de herfst met zijn aanbod en Disney volgt in november.

Energieverbruik gedaald, vooral minder steenkool

wo, 17/04/2019 - 01:47

Het energieverbruik in Nederland is het afgelopen jaar licht gedaald. Er werd vooral minder steenkool verbruikt, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Voor het eerst werd er meer aardgas ingevoerd dan uitgevoerd.

Het totale verbruik was in 2018 3100 petajoule (1.000.000.000.000 kilojoule), ongeveer 50 petajoule minder dan een jaar eerder. Het verbruik van steenkool daalde met 40 petajoule, de overige energiebronnen bleven ongeveer gelijk.

90 procent fossiele brandstoffen

Aardgas nam ruim 40 procent van het totale verbruik voor zijn rekening, aardolie een kleine 40 procent. Het aandeel van steenkool daalde naar 11 procent. Voor het derde achtereenvolgende jaar nam het aandeel van steenkool af. Dat komt vooral door het sluiten van kolencentrales, zoals is afgesproken in het Energieakkoord uit 2013.

De drie fossiele brandstoffen waren het afgelopen jaar samen goed voor 90 procent van het energieverbruik, een daling van 2 procent ten opzichte van 2017. De rest van het verbruik kwam uit hernieuwbare energie, kernenergie, afval en netto invoer van elektriciteit.

Import stroom

Terwijl de daling van het aandeel van steenkool in de productie van elektriciteit in 2016 en 2017 vooral door binnenlands aardgas werd opgevangen, werd de daling vorig jaar gecompenseerd door meer import van stroom. Die steeg netto van 3 naar 7 procent.

Voor het vijfde achtereenvolgende jaar daalde de winning van aardgas, het afgelopen jaar met 16 procent. Dat heeft te maken met de beperkingen die de overheid heeft opgelegd naar aanleiding van de aardbevingen in Groningen. Ter compensatie wordt er meer aardgas in het buitenland gekocht.

Niet China, maar Samsung stuurde spionage bij ASML aan, suggereert topman

di, 16/04/2019 - 20:16

Niet de Chinese overheid, maar het Zuid-Koreaanse technologiebedrijf Samsung zit achter de spionage bij ASML. Dat suggereert ASML-topman Peter Wennink in een interview met de NOS. Hij ergert zich aan politici die meteen van staatsspionage spreken.

Nadat duidelijk was dat de Nederlandse chipmachinemaker in de Verenigde Staten bespioneerd was, heeft ASML een bedrijf ingehuurd om uit te zoeken wie er achter de diefstal zat. Het bedrijf waar de gestolen software belandde, Xtal, had zowel Chinese als Koreaanse geldschieters. "Waar lopen die lijnen dan naartoe?" vraagt Wennink zich af.

Samsung

De spionnen zijn weliswaar allemaal geboren en getogen in China (hoewel sommigen nu een Amerikaanse nationaliteit hebben), na het onderzoek is er geen bewijs van Chinese staatsspionage gevonden, aldus Wennink.

"Honderd procent zekerheid is er niet. We hebben geen aanwijzingen gevonden van enige connectie met de Chinese overheid. Waar we wel bewijzen voor hebben gevonden, is dat de producten gestolen zijn, door inderdaad mensen met een Amerikaanse en Chinese nationaliteit, met een Chinese achtergrond, en dat die producten gebruikt zijn voor het leveren van diensten aan onze grootste Koreaanse klant."

Hij doelt zeer waarschijnlijk op Samsung. Dat bedrijf zou de spionnen 'geënthousiasmeerd' hebben om de software te stelen en een eigen bedrijf te starten, om zo een concurrent voor ASML te creëren. De software is nodig om chipmachines in te stellen voor een optimale productie van elektronische chips.

In 2016 werd Samsung voor 30 procent aandeelhouder van Xtal, en vervolgens raakte ASML Samsung kwijt als klant voor deze software.

'Opgeblazen'

De topman stoort zich aan de politici die vorige week, nadat Het Financieele Dagblad over de zaak had gepubliceerd, direct van staatsspionage spraken. Hij noemt het artikel "opgeblazen" en "uit de context".

"Wat ik niet begrijp, is dat op het moment dat zo'n bericht naar buiten komt, dat dan mensen in Den Haag over elkaar heen struikelen om maar voor de camera te komen om te roepen hoe erg dit allemaal is. Zonder dat ze vragen naar de feiten."

De suggestie dat ASML naïef was en de bescherming van bedrijfsgevoelige informatie niet op orde had, is volgens hem schadelijk voor het bedrijf en voor de Nederlandse economie.

"Je kunt de indruk wekken dat we onverantwoordelijk bezig zijn met onze intellectuele eigendommen. Dat is niet zo. Wij zijn niet naïef. Maar die indruk is schadelijk voor ons. Voor onze mensen, voor onze klanten, voor onze leveranciers en voor de samenleving."

De zaak ligt gevoelig voor de grootste chipmachinefabrikant van de wereld. ASML heeft een groot belang bij een goede band met China. Het land produceert de helft van alle chips in de wereld. ASML doet al 25 jaar zaken in China en heeft daar een kleine duizend zeer geavanceerde chipmachines staan.

Tegelijk erkent de topman het risico dat bedrijfsgeheimen in China gestolen kunnen worden, en dat ze dus goed beveiligd moeten worden. "Onze eerste scanners, heel geavanceerde lithogratiemachines, hebben ze vijftien jaar geleden nagemaakt. Schroef voor schroef uit elkaar gehaald en nagemaakt." Hij voegt daar wel aan toe: "Die werken nog steeds niet."

ASML heeft afgelopen jaren de investeringen in de eigen beveiliging zeker verviervoudigd, zegt hij. Bedrijfsgevoelige informatie is goed afgeschermd en opgesplitst.

Overigens zegt ASML afgelopen tijd stevige gesprekken te hebben gevoerd met de Zuid-Koreaanse klant. Wat betreft de software waarom de spionage of diefstal draaide: daarvoor is Samsung weer terug als klant bij ASML.

Brandgevaar: Nederlandse kerken zijn goed verzekerd

di, 16/04/2019 - 18:49

De Sint-Laurentius kerk in Weesp, de Sint Urbanuskerk in Amstelveen en de Corneliuskerk in Limmen: het zijn een paar Nederlandse kerken die de afgelopen jaren werden getroffen door een (deels) verwoestende brand.

Maar waar in Frankrijk particuliere geldschieters momenteel honderden miljoenen lappen voor de restauratie van de door vlammen verwoeste Notre-Dame in Parijs, zijn het in Nederland vooral verzekeraars die in actie komen na zo'n ongeluk.

Verantwoordelijkheid

Naar schatting is zo'n 97 procent van alle Nederlandse kerken verzekerd tegen onder meer brandschade. Driekwart van die kerken is klant bij Donatus, in Rosmalen, dat al sinds 1852 specifiek kerken verzekert tegen schade.

Dat Nederlandse kerkbesturen graag het zekere voor het onzekere nemen, komt volgens de maatschappij doordat de parochie of gemeenschap hier verantwoordelijk is voor de kerken. Zij betalen alles zelf - dus ook eventuele brandschade aan het gebouw.

In Frankrijk is dat anders: daar staat de staat garant en hebben parochies het vruchtgebruik, zegt directievoorzitter bij Donatus, Alphons van der Voorn.

Bekijk hier hoe een groot deel van de Notre-Dame gisteren afbrandde en hoe groot de schade is:

In Frankrijk vormt de overheid voor kerken dus een vangnet. Waar dat ontbreekt, zoals in Nederland, zijn kerkbesturen genoodzaakt om zelf de zaken goed op orde te hebben. Daarin verschillen kerken niet zoveel van andere zaken die we doorgaans ook verzekeren, zoals een huis, zegt Bert Sonneveld, voorzitter van de Federatie van Assurantieclubs.

"Kerken kun je qua gebouw vergelijken met groot winkelcentrum of een groot appartementencomplex. Het verschil is wel dat kerken vaak ouder zijn en dat er houtelementen in verwerkt zijn, bijvoorbeeld in het dak zoals bij de Notre-Dame. Daardoor is het risico op brand groter."

Maar het is niet zo dat de verzekeringspremie op oude gebouwen automatisch hoger is, dan die van nieuwe, zegt Sonneveld "Er wordt vooral gekeken naar het risico en de impact van zoiets als een klein brandje. Kan het direct overslaan, en wat is de kans op totaalverlies? Als er bijvoorbeeld sprake is van compartimenten waardoor de brand wordt beperkt, valt de schade uiteindelijk vaak enorm mee. De kans op totaalschade, waarbij een kerk volledig uitbrandt, is nihil."

Onbetaalbaar

Vanwege de kleine kans op totaalschade worden kerken dus bijna nooit volledig verzekerd. Dat heeft dus ook te maken met de kosten: volledige dekking waarbij elke baksteen of zuil en alle kunstwerken zouden worden terugbetaald bij schade zou onbetaalbaar zijn voor de kerkbesturen van met name de grotere monumentale kerkgebouwen.

Fons van Aart is lid van het parochiebestuur en de commissie beheer van de Sint-Janskathedraal in Den Bosch. "Je kunt een kerkgebouw als dit nooit all risk verzekeren, de premie is dan niet op te brengen. Wij zijn wel goed verzekerd, alleen niet op alle vlakken voor de volle honderd procent."

En mocht er dan wel een gigantische brand uitbreken zoals bij de Notre-Dame - heeft een grote Nederlandse kerk dan geen gigantisch probleem? "Van dat soort kerken, waarvan we er ook een aantal in Nederland hebben, weten we zeker dat als zoiets gebeurt het dan wordt herbouwd", verzekert Alphons van der Voorn. "Dan komen de crowdfunding-acties zoals je ook ziet in Frankrijk. Nu zijn er al honderden miljoen bijeen geraapt door Franse particulieren. Eerlijk gezegd denk ik dat ze daarmee al een heel eind komen."

De Nederlandse kunsthistoricus Lisa Drewes is vaak in Parijs en kent de Notre-Dame goed. Ze houdt haar hart vast over hoe de kerk er van binnen aan toe is:

Apple en Qualcomm vechten strijd over miljarden dollars uit in rechtbank

di, 16/04/2019 - 14:38

Wie heeft er gelijk en daarmee recht op miljarden dollars? Om die vraag draait de rechtszaak tussen Apple en Qualcomm, een maker van chips om telefoons verbinding te laten maken met mobiel internet. Het proces begint deze week.

De zaak valt op door de hoge bedragen die over en weer worden geëist. Alles bij elkaar opgeteld gaat het om 45 miljard dollar, berekende The New York Times.

Aan de ene kant eisen Apple en vier bedrijven die iPhones in elkaar zetten een bedrag dat kan oplopen tot 30 miljard dollar. Daar stelt Qualcomm een bedrag tegenover dat kan oplopen tot 15 miljard dollar.

Een machtige positie

De chipmaker heeft de afgelopen decennia een belangrijke positie verkregen op de markt van telefoonchips die zorgen voor mobiele verbindingen. De chip is een essentieel onderdeel van de smartphone. Door het onderzoek dat het bedrijf door de jaren heen heeft gedaan, is het in bezit van een groot aantal patenten, schrijft techsite The Verge. "Je kan geen smartphone produceren zonder te maken te krijgen met de patenten."

Dat geldt dus ook voor Apple. Sinds 2007, toen de eerste iPhone uitkwam, heeft het bedrijf afspraken gemaakt met de chipmaker. Het bedrijf vroeg toen aan telefoonmakers 5 procent van de verkoopprijs, wat in de praktijk 12 tot 20 dollar betekent.

Tim Cook, toen de tweede man onder Apple-oprichter Steve Jobs, vond dat veel te veel, schrijft The Wall Street Journal. Hij zag meer in een bedrag van 1,50 dollar per telefoon. Dat was niet zonder reden: Apple wilde een dure telefoon op de markt brengen en dan is een afdracht van 5 procent van de verkoopprijs (499 dollar, dus 25 dollar per telefoon) behoorlijk veel, vond hij. Jobs dacht daar anders over en kwam tot een afspraak met de toenmalige baas van van de chipmaker: 7,50 dollar per telefoon.

Onder leiding van Cook werd de afspraak in 2011 vervolgens uitgebreid. Naast dit standaardbedrag zou het bedrijf Apple in de jaren erna voor miljarden dollars compenseren. De voorwaarde die de chipmaker hier tegenoverstelde is dat Apple alleen van Qualcomms chips gebruik zou maken. Deze afspraak duurde van 2011 tot 2016. Daarna kwam ook Intel in beeld. In 2018 wilde Apple chips van beide partijen gebruiken, maar daar was Qualcomm het niet mee eens, zei Apples operationeel directeur begin dit jaar.

"Apple kon in het begin met de deal leven omdat ze de prijs voor hun telefoons continu konden verhogen en het verkoopvolume toenam", zegt Henk Volberda, hoogleraar Strategisch Management aan de UvA. Maar doordat de groei eruit is, is Apples positie volgens hem veranderd. "Apple wil dus van de wurgcontracten met Qualcomm af."

Mededingingsautoriteiten over de hele wereld waren het niet eens met de deal tussen Apple en Qualcomm. Ze vonden dat de chipmaker misbruik maakte van zijn dominante marktpositie. Door de afspraak kregen andere fabrikanten, zoals Intel, geen kans. Vorig jaar legde de Europese Commissie de chipmaker om die reden een boete van bijna een miljard euro op.

Een slechte band

Een afspraak zoals Jobs die maakte met de voormalig ceo van Qualcomm, die lijkt er nu niet in te zitten. Tim Cook en Steve Mollenkopf, de huidige baas van de chipmaker, hebben een slechte band. "Het is persoonlijk. Ik denk niet dat iemand in staat is een brug te slaan tussen de twee mensen", zegt een bron tegen de WSJ.

En dus voeren ze al twee jaar een juridische strijd. Apple stelt dat Qualcomm te veel geld vraagt voor zijn patenten, die volgens het bedrijf zó essentieel zijn voor telefoons dat er andere regels voor gelden, die zouden moeten leiden tot een andere prijs. De chipmaker brengt daar tegenin dat ze gewoon jaren miljarden hebben geïnvesteerd in de ontwikkeling en dat de inkomsten niet meer dan logisch zijn.

Beide partijen hebben bijval gehad. De mededingingsautoriteiten hebben zich achter het standpunt van Apple geschaard. Tegelijkertijd heeft Qualcomm het in China en Duitsland voor elkaar gekregen om bepaalde iPhones uit de handel te halen vanwege patentinbreuk.

Als Apple de zaak wint, betekent dat een nederlaag voor Qualcomm, die dan niet zoveel geld voor het gebruik van patenten mag vragen. Daarmee komt het verdienmodel van het bedrijf in gevaar. Wint de chipmaker, dan zal Apple waarschijnlijk een stuk meer moeten betalen voor het gebruik van de patenten.

"Het is heel gebruikelijk in de chipmarkt om juridische procedures aan te spannen en dat kan ook heel lang duren", zegt hoogleraar Volberda. "Maar beide partijen hebben belang bij een snelle oplossing, dus het is ook goed mogelijk dat hun advocaten uiteindelijk tot een schikking komen."

Aantal WW-uitkeringen vorig jaar flink gedaald

di, 16/04/2019 - 12:45

Het aantal werkloosheidsuitkeringen is vorig jaar met zo'n 20 procent gedaald. Door de grote vraag naar personeel was het voor werklozen makkelijker om werk te vinden. Het aantal mensen dat een WW-uitkering kreeg daalde met 67.000 naar 263.000, schrijft het UWV in zijn jaarrapportage.

In totaal kregen ongeveer 1,2 miljoen mensen een uitkering. Het gaat dan bijvoorbeeld om mensen met een WIA- of Wajong-uitkering. Daar komen nog zo'n 400.000 bijstandsuitkeringen bovenop.

Uitdagingen UWV

Het UWV wil zich de komende tijd richten op mensen die nog altijd moeilijk aan het werk komen. De uitkeringsinstantie heeft ook nog andere uitdagingen. Hoewel het aantal fraudegevallen in 2018 fors is afgenomen, is er nog altijd meer dan 25 miljoen euro onterecht uitgekeerd. Onder anderen aan Poolse arbeidsmigranten die op grote schaal uitkeringsfraude pleegden.

Gisteren meldde Trouw dat UWV-personeel vaak steken laat vallen bij het beoordelen van zieken. Dat komt volgens de uitkeringsinstantie deels door een tekort aan personeel. Ook is sprake van achterstanden.

"Deze spanning blijft de komende jaren bestaan", zegt UWV-topman Fred Paling. "Desalniettemin laten de laatste maanden van 2018 een positieve ontwikkeling ten aanzien van de achterstanden zien."

Franse miljardairs en bedrijven doneren honderden miljoenen voor Notre-Dame

di, 16/04/2019 - 09:55

Franse luxe modemerken en bedrijven stellen honderden miljoenen beschikbaar voor de restauratie van de Notre-Dame, de Parijse kathedraal die gisteren zwaar beschadigd raakte door een brand.

Bernard Arnault, de rijkste man van Europa en eigenaar van onder meer Louis Vuitton en Dior, heeft 200 miljoen euro beschikbaar gesteld. "We willen solidariteit tonen bij deze nationale tragedie", laat de familie Arnault weten in een persverklaring. Ook de familie Bettencourt (L'Oréal) schenkt met het eigen concern 200 miljoen euro.

De Franse zakenman François-Henri Pinault, topman van het bedrijf achter Gucci en Yves Saint Laurent, zegde eerder al 100 miljoen euro toe. Het Franse olieconcern Total is bereid datzelfde bedrag neer te leggen.

Eerste beelden uit de kerk laten de verwoesting zien:

Dat bijvoorbeeld luxemerken inspringen bij het restaureren van cultureel erfgoed is geen unicum. In Italië betaalden modemerken tientallen miljoenen om monumenten als het Colosseum en de Trevifontein in Rome, de Galleria Vittorio Emanuele in Milaan of de Rialtobrug in Venetië op te knappen. In ruil daarvoor kregen ze advertentiemogelijkheden rond het monument en een beter imago.

Grotendeels verwoest

De Franse president Macron zei gisteravond dat er ook nog een internationale inzamelingsactie komt. Burgemeester Anne Hidalgo van Parijs wil een internationale conferentie organiseren voor donateurs en deskundigen voor de wederopbouw.

Hoeveel de wederopbouw gaat kosten en hoe lang het gaat duren, is nog niet duidelijk. Hoewel de brandweer de structuur van de kathedraal uit de twaalfde eeuw heeft weten te redden, is het houten raamwerk en het dak van het bouwwerk grotendeels verwoest. Ook is 70 procent van de kunst in de Notre-Dame vernietigd.

De drie belangrijke relikwieën van Christus - de doornenkroon, een stuk van het kruis en een spijker van de kruisiging - zouden wel zijn gered van de vlammen.

Laurent Nunez, de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, liet weten dat vandaag architecten en experts allereerst zullen bepalen of het gebouw stabiel genoeg is om te betreden. Daarna kan het onderzoek pas starten.

Vooralsnog gaan de Franse autoriteiten er niet van uit dat de brand bewust is aangestoken. Het vuur zou zijn ontstaan tijdens restauratiewerkzaamheden.

Pagina's